Jinsi Sh5B Zilivyopotea kwa Viwanda Vilivyokuwa Vianzishwe na Waziri Moses Kuria
Mnamo Agosti 2023, serikali ya Kenya chini ya Rais William Ruto ilizindua moja ya mikakati mikubwa ya kukuza uchumi wa viwanda — kuanzisha Maeneo ya Viwanda na Uunganishaji wa Mazao (County Aggregation & Industrial Parks, CAIPs) katika kila kaunti. Lengo lilikuwa ni kuunda ajira kwa vijana, kuongeza uthamini wa mazao ya kilimo, na kuchochea ukuaji wa sekta ya viwanda mashinani, mradi uliokuwa umepewa thamani ya jumla ya Sh23.5 billion. Hata hivyo karibu miaka mitatu baadaye, ripoti za serikali zinaonyesha matokeo yasiyotimiza malengo yake — na takwimu kuonyesha takriban Sh5 billion tayari zimetumika bila viwanda kamili.
Mradi wa CAIPs: Maono na Mpangilio wa Fedha
Mradi wa CAIPs ulitegemea ushirikiano kati ya serikali kuu na serikali za kaunti:
- Kila kaunti ilitakiwa kuchangia Sh250 milioni, na serikali kuu ilitoa Sh250 milioni pia — hivyo Sh500 milioni kwa kila kaunti.
- Kwa kaunti 47, bajeti ya msingi ilikuwa Sh23.5 billion.
- Kwa mujibu wa ripoti ya Ofisi ya Bajeti ya Bunge (PBO), kaunti 10 pekee zilipokea mchango kamili kutoka serikali kuu — Sh2.5 billion, na zinakadiriwa kuchangia Sh2.5 billion sawa, ikimaanisha takriban Sh5 billion tayari zimetumika bila manufaa makubwa.
Changamoto Zaidi Zilizochochea Kushindwa
a) Kutokamilika kwa Miradi
Ripoti inaonyesha kuwa hakuna eneo moja la viwanda limekamilika kabisa nchini Kenya hadi sasa. Kaunti zilizofanikiwa zaidi bado ziko chini ya utekelezaji mkubwa:
- Meru: 92%
- Embu: 83%
- Kirinyaga: 81%
- Migori: 80%
- Garissa: 79%
…na nyingine nyingi nyuma zaidi.
b) Kaunti Nyingi Hazikuanza Kabisa
Kaunti 13 bado hazijaanza miradi yao kabisa, ikiwemo Kisumu, Nairobi, Mandera, Makueni, Lamu, Isiolo, Turkana, na Samburu — hali inayoongeza shaka juu ya uwajibikaji wa matumizi ya fedha.
c) Utoaji wa Fedha na Ufuatiliaji Duni
Ripoti zingine za ukaguzi zinabainisha changamoto za ukosefu wa ufuatiliaji wa mara kwa mara na ukosefu wa fedha za kutosha kwa wizara husika kufuatilia utekelezaji wa mradi katika kaunti 18
d) Ukosefu wa Ushirikiano na Utafiti wa Soko
Seneta na magavana wamebainisha kwamba kaunti hazikupewa nafasi ya kushirikiana kwenye muundo wa mradi, na baadhi ya miundombinu iliyojengwa haikukidhi mwelekeo wa wawekezaji wala mahitaji ya kiuchumi ya maeneo husika.
Pia Soma: Je, Uko Tayari? Hospitali ya Jaramogi Oginga Odinga (JOOTRH) Kuanza Huduma za Rufaa Januari 2025
Sababu za Kipekee za Kushindwa
| Sababu kuu | Maelezo |
| Upungufu wa Fedha na Usimamizi | Serikali kuu ilishusha bajeti ya CAIPs mara kadhaa kutokana na ukosefu wa fedha, na kusababisha ucheleweshwaji wa miradi. |
| Ukosefu wa Mashauriano ya Awali | Kaunti hazikushauriwa kuhusu mahitaji dhabiti ya viwanda au mtaji wa wawekezaji kabla ya kuanza ujenzi. |
| Ufuatiliaji Duni wa Serikali Kuu | Wizara haikuweza kufanya ziara za mara kwa mara kufuatilia maendeleo kutokana na ukosefu wa bajeti. |
| Ukosefu wa Mipango ya Kibiashara ya Viwanda | Miradi ilianzishwa kama jengo bila mchakato wa kuvutia wawekezaji halali. |
Athari kwa Uchumi na Jamii
a) Ajira kwa Vijana
Mradi ulikuwa na ahadi ya kuunda nafasi za ajira kwa vijana wengi, hasa wale wasio na ajira, lakini utekelezaji duni umepunguza matarajio ya ajira mashinani.
b) Hasara kwa Walipa Ushuru
Fedha za umma zilizotumika bila mafanikio yanawakera wananchi na kuchochea hoja juu ya uwajibikaji wa matumizi ya bajeti.
c) Ukosefu wa Maendeleo ya Viwanda
Kwa kukosekana kwa viwanda kamili, Kenya inakosa fursa ya kuongeza uzalishaji wa viwanda, kuongeza thamani ya mazao na kupunguza utegemezi wa bidhaa nje.
Maswali Yanayopaswa Kujiuliza
- Je serikali inaweza kurekebisha kimkakati utekelezaji wa CAIPs ili kuepuka upotezaji zaidi wa rasilimali?
- Ni hatua gani za uwajibikaji wa umma zitachukuliwa kwa matumizi ya Sh5 billion bila matokeo?
- Mradi huu unaweza kufanyiwa mabadiliko gani ili kutimiza malengo ya ajira na viwanda?
CTA
Je una maoni kuhusu jinsi Mradi wa CAIPs ulivyotekelezwa?